Sa dili pa kita mopili sumala sa atong konsensya, susihon una nato ang kahimtang sa atong konsensya. Maayo ba kining pagkaporma? Dili ba kini pihing? Aron maseguro, atong ipahulma ang atong konsensya sa atong Dios. Ang Simbahan nga haligi ug sukaranan sa kamatuoran (1 Timoteo 3:15) makatabang sa paghulma sa atong konsensya. Busa mag-ampo ta sa pag-awit:

Change my heart oh God
Make it ever true

Change my heart oh God

May I be like You

Change my heart oh God

Make it ever true

Change my heart oh God

May I be like You

You are the potter

I am the clay

Mold me and make me

This is what I pray

Change my heart oh God

Make it ever true

Change my heart oh God

May I be like You

Ang pagpili nagpasabot sa kagawasan. Walay nagpugos sa pumipili sa pagpili. Ang iyang kagawasan maoy naghatag niyag gahom sa pagpili. Ang pumipili nga gipugos o gibayran dili tinuod nga pumipili. Gani, kon estriktohon dili na siya maisip nga tawo. Usa na lamang siya ka butang nga gigamit sa uban. Nahisama siya sa lapis  nga gigamit sa pagbulit sa obal tapad sa ngalan sa kandidato nga napatik sa balota.

Milabay ang Pasko ug adlaw sa bag-ong tuig morag parada sa dalan. Bibo ug sadya. Karon, ang sibaw sa pagsaulog daw tugtog sa banda nga nagkaawop samtang kini nagpahilayo kanato. Sama kini sa kuwitis nga misulbong ug mibuto sa langit sulod lamang sa pipila ka gutling. Hinaot  dili monunot ang mensahe sa kaluwasan sa pagkapalong sa kahayag sa mga paskohanong suga. Dako ang akong kabalaka nga ang belen sulod sa yungib sa atong kasingkasing mapagngan unya sa kahayag ug takyopan na usab sa atong mga kalibotanong kabalaka ug kahingawa. Dili kini angay mahitabo. Dili nato itugot nga ang politika moguba sa panag-igsoonay nga gilab-as nato sa panahon sa Pasko. Sa tinuod lang ang Pasko ug Bag-ong Tuig nahimong sag-obanan sa atong pagtuo, paglaom ug gugma aron molahutay kita sa atong panaw sa tibuok tuig 2010.

Naghunahuna ko sa mga hinungdan sa pagkabuang sa tawo. Unang misantop sa akong hunahuna mao ang kakulang sa pagkaon. Basta siging kapasmo o siging higutman ang tawo delikado nga siya mabuang. Apan ang ingon niini nga kabuang dali rang matambalan.

Ang lisod tambalan mao ang kabuang sa bisyo. Lahi kini nga ang-ang sa kabuang. Ang tawo nga nabuang sa bisyo magsigig buhat sa butang nga makadaot kanila ug sa uban.

Apan naa pa gyoy mas grabe niini. Kini mao ang pagkabuang sa gahom. Ang tawo nga nabuang sa gahom maoy labing makalilisang sa tanang buang tungod kay duna siyay gahom. Naa kaniya ang gahom sa pagguba, gahom sa paglutos, gahom sa pagpatay. Ang nakadugang sa peligro mao ang pagkamananakod sa iyang pagkabuang. Ang iyang mga sakop mabuang sab.

Mao kini ang makita nato sa atong katilingban. Naa kini sulod ug gawas sa gobyerno. Ang mas ngilngig mao kadtong buang nga nakahupot og gahom sa gobyerno. Hibawo na ta nga ang gahom sa estado hulga sa kagawasan sa matag lungsoranon. Ug kon mahuptan kini sa tawong buang alaot kitang katawhan.

Pananglitan, ang usa ka mayor nga nabuang sa gahom walay laing gihunahuna gawas sa paggukod sa iyang mga kaatbang sa politika. Unang buhaton niya mao ang pagdumili sa paghatag og pabor sa iyang mga kaatbang. Pananglitan, dili niya ayohon ang dalan tungod sa pinuy-anan sa iyang kaatbang. Ang aplikanti sa trabaho sa munisipyo nga wala mobotar niya dili niya dawaton bisan pag mas kuwalipikado pa kini kaysa uban. Pangitaan niyag bikil ang iyang mga kontra. Dili niya igsapayan ang mga ilegal nga kalihokan sa iyang mga tawo. Ang punay niyang gibantayan mao ang kalihokan sa iyang mga kaatbang. Tuyo niya nga moluhod ang iyang mga kaatbang. Ang buot niyang ipasabot sa luhod mao nga mosuporta sila kaniya. Kon magdumili sila, gamiton niya ang iyang mga polis, para-military units, private army ug mga goons sa paghulga ug pagpatay sa iyang mga kaatbang. Dili siya magpanuko sa pagbuhat niini kay sayod siya sa lutsanan sa balaod.

Ang iyang mga sakop mao  kadtong giingon ko sa unahan nga natakdan niya. Bisan ang labing ubos niyang sakop hawod sab sa ilang barangay. Kurog sab ang iyang mga silingan. Hinuon kining mga nabuang sa gahom dili magdugay. Maunay ra sab sila sa rabis sa kabuang nga naglatay sa ilang kaugatan.

Ang nakapeligro lang nga samtang buhi pa sila daghang insosenting sibilyan ang maangin. Gani, mayor lang ang akong sanglitanan. Dili na nako hisgotan ang gobernador, kongresman o presidenti nga posibli sab nga mabuang.

Ang ako lang hangyo sa katawhan nga butangan og kalahian ang tawong nabuang sa kagutom ug ang tawong nabuang sa gahom. Ang tawong nabuang sa kagutom angay sabton, pakan-on, atimanon ug tambalan. Samtang ang tawong nabuang sa gahom angay silotan sa balaod.

Naunsa man kining akong silingan nga kalit man lang nanagad nako? Kaniadto di gyod ni siya molingi. Maayo pang iro nga namaghot lingion pa niya. Pero karon, motimbaya na bisan kinsa. May pakapin pang pahiyom. Naa pay ngisi nga moinat dunggan sa dunggan.

Kagahapon akoy gikiwahan kay gilamano ko niya dala pangomosta. Nabag-ohan ko kay sa kadugay nakong puyo ning among barangay karon pa ko gikomosta ining kagwang dako. Nanlimbawot ang balahibo sa akong tingkoy. Pag-ingon gyod niya," ayaw kalimot, ha?" nakasabot dayon ko. Duol na ang eleksyon. Sugod na'g gimok ang kagaw sa politika. Kaingnonon unta ko nga erli kampining ang iyang gibuhat. Wala na lang nako daginota. Gipalamian ko na lang og estorya nga suporta ko niya.

Mikonek sab ning hitaboa adtong usang adlaw samtang naglingkod ko sa bangko sa tubaan ni Teryang. Dihay habalhabal nga mihunong tungod sa tindahan. Si Konsehal ang pasahero. Galanti kaayo. Gipakyaw niya ang tuba. Pero morag di na makabalik ning konsehala. Maayo lag duol ang eleksyon. Sukad siya nakadaog, kagahapon pa lang nakabalik sa among barangay. Wa na gani siya mahinumdom sa among ngalan. Delikado ni nga maapil sa libwas sa munisipyo.

Ang among mayor sab sigig tambong sa kalihokan sa among barangay. Bisan gagmay nga kalihokan dili gyod sipyaton. Oki lang nang pista. Pero ang tigom sa mga opisyal sa PTA sa klase sa akong anak gidaginot pa gyod niya. Sa istimit sa kaon ang mayor wan-is-to-it ra ba. Balig walo kay mokuyog man ang iyang mga sekyuriti opisir, drayber ug sekretari. Tuod man naihaw gyod ang akong himungaan intawon. Hingitlog ra ba unta to. Oki na lang.

Kining among barangay mao man guy nakapadaog sa mayor sa miaging piliay,sumala sa hinambog sa among kapitan. Sa tungatunga sa inihapay napalong ang suga. Pagsiga balik, milabaw dayon siyag 300 botos. Ambot naunsa tong hitaboa. Mipasaka og kaso ang kaatbang aron iphon pag-usab ang mga balota ug gibanabana nga mogawas ang pinal nga desisyon sa korte sa sunod tuig. Tayming gyod nga mag-eleksyon na pud.

Adtong miaging semana gitunod nako ang akong kopras sa lungsod. Pwerting pugong nako sakay sa motorkab kay labihang kalibaongon sa dalan. Morag suba nga namalhan. Pagliko namo sa may punu-an sa baliti medyo miundang ang kurog kay nakaabot mi sa sementado nga dalan.Pero sayod ko nga kadyot ra kining kahanoy sa dagan sa motor kay mubo ra man ang gisemento. Matod pa sa komedya sa drayber mora kuno ni'g bairan. Mas dako pa kuno ang karatola nga nagpahibalo nga kang Gobernador kini nga proyekto.

Paglabay nako sa barangay hall dihay nagkayabkayab nga puting panapton. Klaro kaayo ang nawong ni Kongresman nga napatik niini uban ang pahibalo nga sa sunod Sabado dunay libre nga pangibot sa ngipon ug panambal. Umuuliay si Kongresman gikan sa kaulohan. Sigi na siyag uli kay duol na man ang eleksyon. Sa naandan, inig-abot niya, interbyohon dayon siya sa medya aron pakisayran sa labing ulahi nyang balita mahitungod sa balaodnon nga iyang gipasaka sa Kongreso, ang balaodnon sa pag-usab sa ngalan sa among lungsod. Mao kini ang forte sa among kongresman, tig-usab sa ngalan sa mga publikong lugar ug institusyon isip pasidungog sa mga politiko nga nangamatay na. Apan bisan sa way klarong agi sa among kongresman, ginatahod gihapon siya sa mga mayor sa iyang distrito tungod sa iyang tambok kaayo nga pork barrel. Gaayo og dili mapiskan.

Pag-abot nako sa akong suking komprador, milingkod ko kadyot samtang gidiskarga ang mga sinakong kopras. Maayo ning akong suki kay dunay telebisyon sa iyang bodega.Natunong gyod nga nag-adbertays sa mga produkto. Ang nakalahi lang sa pahinumdom mao ang mga modelo. Dili mahamayhamay ang mga endorser sa mga produkto. Mga senador. Wa sab magpalupig ang mga membro sa gabinete nga nagpahumot, ligas lang, sa ilang departamento o sa ilang ngalan.

Pagkahuman og timbang sa akong kopras , miduol ko sa kaser. Gikwenta ang akong halin. Milimpyo ko'g singko mil pesos. Gibayran nako ang akong utang sa akong suki balor og 2,500 pesos. Unya midretso ko's merkado aron mopalit og usa ka sakong bugas nga kantidad pud og 1,500 pesos. Palit kog isdang pirit ug karneng baboy balor og 500 pesos tanan. Pag-abot sa balay, gipliti nako ang 25 pesos. Ang 475 pesos giremit nako sa akong asawa kay ibayad ra sab ni sa among utang sa tindahan. Gaayo og di ko pautangon pag-usab.

Samtang galingkod ko atubangan sa bintana sa among balay gipulipulihan nakog tan-aw ang sandaw nga lubi duol sa among tugkaran ug ang among politiko nga silingan nga naglakawlakaw sa dalan. Nakapangagho kog ahat samtang padayon nga nagpuk-ong sa akong hubon ang dakong pangutana, kanus-a kaha mangamatay ang mga kagaw sa karaang politika?

(Ang inyong nabasa mugna lamang sa handurawan sa tagsulat. Walay partikular nga tawo o lugar nga gipahinungdan. Istorya ra ni.)